Αθηναϊκοί δρόμοι: η οδός Πατησίων κατά το 19ο και τις αρχές του 20ου αιώνα

Ένας από τους βασικούς οδικούς άξονες της Αθήνας ήταν η οδός Πατησίων, η οποία συνέδεε την πρωτεύουσα με το χωριό αρχικά και αργότερα το προάστιο των Πατησίων. Η κατασκευή της άρχισε το 1841 βάσει μελέτης που είχε εκπονήσει ο γεωμέτρης J. Beck (εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, φύλλο της 28ης Μαρτίου 1999).

Μέχρι να δενδροφυτευτεί ο κήπος του Ζαππείου και να διανοιχθεί η λεωφόρος Όλγας, η οδός Πατησίων ήταν για τους Αθηναίους ο μόνος τόπος περιπάτου. Και τούτο γιατί ήταν πλατιά, σε σύγκριση με άλλους αθηναϊκούς δρόμους, και παράλληλα δεν είχε ανηφόρες και κατηφόρες. Είναι χαρακτηριστικοί οι στίχοι παλιού τραγουδιού: «Ψυχή μου! Στα Πατήσια/ που πάει ο δρόμος ίσια»  (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 7ης Ιουλίου 1927).Οι περιπατητές μπορούσαν να απολαύσουν μια μπύρα στο «Παυσίλυπο», ένα εξοχικό  καφενείο που είχε ανοίξει το 1839 από Βαυαρούς αξιωματικούς και λειτούργησε για πολλές δεκαετίες. Αυτό βρισκόταν στο χώρο μπροστά από το σημερινό Αρχαιολογικό Μουσείο. Λίγο μακρύτερα, στο ύψος του Πεδίου του Άρεως, υπήρχε μια σειρά από καφενεδάκια με λιγοστούς τακτικούς θαμώνες κατά τις καθημερινές. Τις Κυριακές όμως και τις αργίες η οδός Πατησίων άλλαζε όψη. Ξένοι πρεσβευτές, αξιωματικοί, αστοί έκαναν τον καθιερωμένο περίπατό τους είτε πεζοί είτε έφιπποι είτε με τις άμαξες. Παράλληλα οικογενειάρχες συν γυναιξί και τέκνοις ξεχύνονταν στον εξοχικό αυτό δρόμο. Άλλωστε τους προσέλκυε και η «μουσική». Το απόγευμα, στις τρεις το χειμώνα και στις επτά το καλοκαίρι, επί δυο ώρες μουσικοί του στρατού έπαιζαν καντρίλιες, βαλς και πόλκες. Στο διάστημα αυτό εμφανιζόταν και το βασιλικό ζεύγος, ο Όθωνας και η Αμαλία με την ακολουθία τους, για να απολαύσουν τους γνώριμους ήχους της πατρίδας τους. Ο κόσμος σχημάτιζε ένα μεγάλο κύκλο γύρω από τη «μουσική», η οποία είχε τη μόνιμη θέση της σε μια ξύλινη, πολυγωνική εξέδρα στημένη στο χώρο εμπρός από το εκκλησάκι του Ταξιάρχη, στην αρχή του Πεδίου του Άρεως. Η πολυγωνική αυτή εξέδρα έδωσε και το όνομα «Πολύγωνο» στη γύρω περιοχή (εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ό. π.).

Μια εικόνα της οδού Πατησίων μας έδωσε ο Δανός θεολόγος W. Schmidt, ο οποίος είχε επισκεφθεί την Αθήνα στα μέσα περίπου του 19ου αιώνα. Κάνοντας έφιππος έναν περίπατο προς τα Πατήσια έγραψε τις εντυπώσεις του: « Ο δρόμος στην αρχή είναι εξαιρετικός με πολύ καλό πλακόστρωτο, φτιαγμένο σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Μετά από μια ώρα περίπου αρχίζει να γίνεται ένας στενός χωματόδρομος[…]. Στο πρώτο μέρος του δρόμου, το πλακόστρωτο, συναντά κανείς σκόρπιες κατοικίες και μικρούς αμπελώνες[…]».

Ένα σημαντικό δημόσιο κτίριο ήρθε να προσδώσει ιδιαίτερη αίγλη στο τμήμα της οδού με τις «σκόρπιες κατοικίες». Επρόκειτο για το κτίριο του Πολυτεχνείου. Το «Σχολείο των Τεχνών», όπως ονομάστηκε από την ίδρυσή του το 1836, στεγαζόταν αρχικά σε μια οικία επί της οδού Πειραιώς. Η Ελένη Τοσίτσα, με ένα σημαντικό χρηματικό ποσό του συζύγου της Μιχαήλ και με μια δική της δωρεά, αγόρασε το 1859 ένα οικόπεδο στην οδό Πατησίων, που το δώρισε στο Δημόσιο με σκοπό να χτιστεί εκεί το κτίριο του Πολυτεχνείου. Δυο χρόνια αργότερα ανατέθηκε στον αρχιτέκτονα Λύσανδρο Καυταντζόγλου να εκπονήσει τα σχέδια. Το Νοέμβριο του 1862, ένα μήνα μετά την έξωση του Όθωνα,  άρχισαν οι εργασίες ανέγερσης του οικοδομήματος, οι οποίες όμως διακόπηκαν προσωρινά το 1870 ελλείψει χρημάτων. Με την οικονομική συνδρομή του Νικολάου Στουρνάρη και συμπληρωματικά του Γεωργίου Αβέρωφ το αρχικό οικοδόμημα αποπερατώθηκε και το 1876 εγκαινιάστηκαν τα δύο κτίρια προς την οδό Πατησίων (της Σχολής Καλών Τεχνών, της Πρυτανείας και της Αρχιτεκτονικής Σχολής).

Κοντά στο Πολυτεχνείο, σε οικόπεδο που δώρισε στο Δημόσιο πάλι η Ελένη Τοσίτσα, τέθηκε το 1866 ο θεμέλιος λίθος για την ανέγερση του Αρχαιολογικού Μουσείου. Την οικονομική δαπάνη του έργου είχαν αναλάβει οι ομογενείς επιχειρηματίες στην Πετρούπολη της Ρωσίας Δημήτριος και Νικόλαος Βερναρδάκης (πατέρας και γιος). Η οικοδομή άρχισε να χτίζεται σύμφωνα με σχέδια του Βαυαρού αρχιτέκτονα Ludwig Lange. Την επίβλεψη είχε ο Παναγής Κάλκος ως την ημέρα του θανάτου του, το Νοέμβριο του 1875. Ο Κάλκος είχε κάνει ουσιαστικές μετατροπές στο αρχικό σχέδιο. Οι εργασίες διακόπηκαν και άρχισαν πάλι τον Ιούλιο του 1879. Η αποπεράτωση του κτιρίου έγινε τελικά το 1891 από τον Ernst Ziller. Λίγα χρόνια αργότερα δενδροφυτεύτηκε ο χώρος γύρω από το Αρχαιολογικό Μουσείο.

Από τη δεκαετία του 1860 χρονολογείτο και ένα από τα πρώτα αρχοντικά της οδού Πατησίων. Επρόκειτο για τη διώροφη κατοικία, σε ρυθμό νεογοτθικό με κήπο στο πίσω μέρος της, του τότε υφηγητή και μετέπειτα διακεκριμένου καθηγητή του συνταγματικού δικαίου Νικολάου Σαριπόλου. Η κατοικία βρισκόταν στη συμβολή της Πατησίων με την οδό Χαλκοκονδύλη και κατεδαφίστηκε το 1956.

Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα υλοποιήθηκε ένα «όνειρο» του Χαρίλαου Τρικούπη, ο οποίος είχε τονίσει την ανάγκη σύνδεσης της οδού Πατησίων με τη λεωφόρο Κηφισίας. Πράγματι οι δυο οδικοί άξονες ενώθηκαν με τη χάραξη και την κατασκευή της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Ακόμη την ίδια περίοδο η Πατησίων ενώθηκε συγκοινωνιακά με την πλατεία Συντάγματος. Στις 23 Απριλίου 1882 η βελγικών συμφερόντων «Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων Αθηνών – Περιχώρων» εγκαινίασε τον ιπποκίνητο τροχιόδρομο (= ιπποκίνητα τραμ) Συντάγματος – Πατησίων.

Μια εικόνα της νυχτερινής ζωής στην οδό Πατησίων κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα μας δίνει ένα δημοσίευμα της εφημερίδας ΣΚΡΙΠ (φύλλο της 15ης Ιουλίου 1900): «Εισερχόμενοι εις την οδόν Πατησίων ευρίσκομεν το περίεγον αθηναϊκόν κέντρον, το «Σολωνείον», με τα περίφημα παγωτά του […]. Προ του «Αθήναιον» ένα καφενεδάκι ελκύει κάθε βράδυ άνω των 500 θαμώνων. Τοποθετεί τραπεζάκια και εις τα δύο πεζοδρόμια της οδού Πατησίων, καταλαμβανόμενα από τας οικογενείας των πέριξ συνοικιών. Έχει μπόλικη δροσιά εκεί εις την αρχήν του μικρού πάρκου, του φυτευθέντος προ του «Κεντρικού Μουσείου». Ησυχία. Οι θαμώνες μέσα εις το ημίφως των φανών κάθηνται εν μυστηριώδη σιγή. Αφθονούν τα ζεύγη των ερωτευμένων και οι ευρείς κύκλοι των οικογενειών. Το «Αθήναιον» (= θερινό θέατρο, το οποίο άρχισε να λειτουργεί το 1894. Βρισκόταν στη συμβολή των οδών Πατησίων και Κυκλοβόρου, σημερινή Μάρνη) δουλεύει και αυτό αρκετά εφέτος […]. Εκείθεν ευρισκόμεθα εις την πλατείαν του Κυριακού (= τη σημερινή πλατεία Βικτωρίας). Εις το εκεί καφενείον μέχρι τις 11 ½ υπάρχουν αρκετοί θαμώνες[…]. Οι διάφοροι κήποι επί της οδού Πατησίων με τας μυστηριώδεις και σκοτεινάς γωνίας των εξακολουθούν κάθε βράδυ να είναι αι δροσεραί φωλεαί ερώτων μιας εσπέρας […]. Εις τον σταθμόν Λεβίδου (= στο ύψος της σημερινής Φωκίωνος Νέγρη) τα δύο ωραία εκεί καφενεία έχουν πολύν κόσμον έως τας 12. Προ ημερών εκεί έδιδε παραστάσεις ένας ταχυδακτυλουργός. Εις το άκρον της οδού Πατησίων, εις τον Άγιον Λουκά, πολλοί οι εκδράμοντες κάθε βράδυ και περνώντες την εσπέραν των εις το «Κομψόν Κέντρον» και εις τον «Κήπον του Σκοτίδα» […]».   

Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα, λόγω της αύξησης του πληθυσμού της πρωτεύουσας και της αύξησης των τροχοφόρων, έγιναν ορισμένα έργα στην οδό Πατησίων, τα οποία άλλαξαν την εικόνα της. Συγκεκριμένα:

•Το 1906 ο ιπποσιδηρόδρομος αντικαταστάθηκε από τα ηλεκτροκίνητα τραμ, τα οποία έφθαναν αρχικά ως τον σταθμό Λεβίδη και αργότερα ως το τέρμα της (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 19ης Ιουνίου 1906).      

•Το 1907 ηλεκτροφωτίστηκε (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 3ης Ιουνίου 1907).

•Το 1908 έγινε η διεύρυνση του οδοστρώματος (εφημερίδα ΣΚΡΙΠ, φύλλο της 1ης Μαΐου 1908).

Παράλληλα άρχισαν να ξεφυτρώνουν κατά μήκος του δρόμου καταστήματα και κτίρια κάθε λογής: καφενεία, ζαχαροπλαστεία, γαλακτοπωλεία, μπυραρίες, εστιατόρια, ξενοδοχεία (όπως η «Εύβοια» (Πατησίων 4) και η «Θεσσαλία» (Πατησίων 6), εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 3ης Φεβρουαρίου 1909) κ. ά. Ακόμη οικοδομήθηκαν μέγαρα που κόσμησαν το δρόμο, όπως  το μέγαρο Λιβιεράτου (στη συμβολή Πατησίων και Ηπείρου) χρονολογούμενο από το 1908 – 1909 και η οικία Ιασωνίδου (Πατησίων 69) που χτίστηκε το 1910 – 1915.

Σήμερα η οδός Πατησίων έχει μετονομαστεί σε οδό 28ης Οκτωβρίου. Όμως οι κάτοικοι της Αθήνας χρησιμοποιούν το παλιό όνομα του δρόμου. Το μόνο τοπωνύμιο που τείνει να λησμονηθεί είναι αυτό της «πλατείας Αγάμων». Ονομάστηκε έτσι από μια συντροφιά ανύπαντρων μεσήλικων Αθηναίων που σύχναζαν σ’ ένα από τα καφενεία της περιοχής. Το όνομα αυτό το διατήρησε η πλατεία από το 1887 ως το 1927, οπότε μετονομάστηκε σε «πλατεία Αμερικής».

Image

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s