Χρυσόστομος, ο τελευταίος Μητροπολίτης Σμύρνης

Ο Χρυσόστομος (Καλαφάτης), ο τελευταίος Μητροπολίτης Σμύρνης, γεννήθηκε την 6η Ιανουαρίου του 1868 στην Τριγλία της Βιθυνίας, στην Προποντίδα. Ήταν γιος του Νικολάου Καλαφάτη και της Καλλιόπης Λεμωνίδου. Ο πατέρας του ήταν νομομαθής και υπερασπιζόταν συμπολίτες του ενώπιον των τουρκικών δικαστηρίων.

Ο ιεράρχης φοίτησε οικότροφος στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Μετά την αποφοίτησή του χειροτονήθηκε διάκονος και υπηρέτησε ως αρχιδιάκονος αρχικά στη Μητρόπολη Μυτιλήνης και κατόπιν στη Μητρόπολη Εφέσου. Το Μάιο του 1897 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και χειροθετήθηκε  Μέγας Πρωτοσύγκελος του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Το 1902 εκλέχτηκε παμψηφεί Μητροπολίτης Δράμας. Ήταν η εποχή όπου οι Βούλγαροι κομιτατζήδες είχαν εξαπολύσει διωγμό εναντίον των ελληνικών πληθυσμών της Μακεδονίας. Επιχειρούσαν με την απειλή των όπλων και με κάθε μορφή βίας να εξαναγκάσουν τους Έλληνες να προσχωρήσουν στη βουλγαρική Εξαρχία. Και τούτο γιατί η εκκλησιαστική ενσωμάτωση των κατοίκων μιας περιοχής ήταν το προοίμιο εδαφικής προσάρτησής της, όταν πλέον θα διαλυόταν η Οθωμανική αυτοκρατορία. Ο Χρυσόστομος προσπάθησε να στηρίξει το ποίμνιό του όχι μόνο με λόγους αλλά και με έργα. Έχτισε μεγαλοπρεπή ναό στη Δράμα, μητροπολιτικό μέγαρο, σχολές αρρένων και θηλέων, νοσοκομείο και γυμναστήριο. Επίσης φρόντισε για την ανέγερση κατοικιών για τους καπνεργάτες της περιοχής και ίδρυσε ορφανοτροφείο, γηροκομείο και άλλα κοινωφελή ιδρύματα. Η δράση του θορύβησε την τουρκική διοίκηση, η οποία ζήτησε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο την απομάκρυνση του Χρυσόστομου από τον μητροπολιτικό θρόνο της Δράμας το 1907. Επί ένα περίπου χρόνο αποσύρθηκε στη γενέτειρα του την Τριγλία. Το 1908 επέστρεψε στη Μητρόπολή του για να συνεχίσει το έργο του, αλλά αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει οριστικά λόγω των τουρκικών αντιδράσεων.

Το 1910 εξελέγη Μητροπολίτης Σμύρνης. Από τη στιγμή που έφτασε στην πρωτεύουσα της Ιωνίας ο Χρυσόστομος ανέπτυξε δραστηριότητα σε όλους τους τομείς. Τέσσερα χρόνια αργότερα έγινε ο πρώτος μεγάλος διωγμός εναντίον των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης και της Μικράς Ασίας.

Τους πρώτους μήνες του 1914 με υποκίνηση της τουρκικής ηγεσίας έγιναν αθρόες μεταναστεύσεις μουσουλμάνων της Σερβίας, της Βουλγαρίας και της Ελλάδας προς την Τουρκία. Αυτές έδωσαν το πρόσχημα στην τουρκική κυβέρνηση να εκδιώξει τους Έλληνες που διαβιούσαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι διωγμοί ξεκίνησαν από την Ανατολική Θράκη και το Μάιο επεκτάθηκαν και στη Δυτική Μ. Ασία. Οι Τούρκοι ενεργώντας υπό την καθοδήγηση των συμμάχων τους τότε Γερμανών ήθελαν να εγκαταστήσουν στα σπίτια Ελλήνων της Ιωνίας μουσουλμάνους, έτσι ώστε να εξαναγκαστούν οι Έλληνες σε «εκούσια» μετανάστευση προς την Ελλάδα. Στο τουρκικό αυτό σχέδιο αντέδρασε ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος. Βρισκόταν σε καθημερινή επαφή με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, ζήτησε τη βοήθεια των ηγετών άλλων δογμάτων και Εκκλησιών και ενημέρωσε τους προξένους των Μεγάλων Δυνάμεων για τον κίνδυνο που απειλούσε τους ελληνικούς πληθυσμούς. Έτσι, όταν στις 18 Μαΐου 1914 τον επισκέφτηκε ένας ανώτερος Τούρκος υπάλληλος, απεσταλμένος του διοικητή της Σμύρνης Ραχμή πασά, για να τον παρακαλέσει να συστήσει στους χριστιανούς της υπαίθρου να παραχωρήσουν στέγη στους μουσουλμάνους «πρόσφυγες», ο Χρυσόστομος του απάντησε: «Όλη η Ευρώπη ξέρει τα σχέδιά σας. Εμπρός, κάμετε ό,τι έχετε σκοπόν να κάμετε. Είμαστε έτοιμοι να αντικρύσωμεν τον κίνδυνον» (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 6ης Ιουνίου 1948). Λόγω της σθεναρής στάσης που τήρησε στο τουρκικό σχέδιο για συρρίκνωση του ελληνισμού της Ιωνίας απομακρύνθηκε από το μητροπολιτικό του θρόνο, στον οποίο επανήλθε το 1919.  

Κατά την τριετία 1919 – 1922 ο Χρυσόστομος ως Μητροπολίτης Σμύρνης βίωσε τα δραματικά γεγονότα της Μικρασιατικής Εκστρατείας και σε κρίσιμες στιγμές ανέλαβε και πολιτικές πρωτοβουλίες. Βλέποντας την επερχόμενη καταστροφή έγραψε ένα γράμμα (την 21η Αυγούστου 1922) προς το βασιλιά Κωνσταντίνο και του ζητούσε:

α. να αναθέσει τη διακυβέρνηση της χώρας στον Ελευθέριο Βενιζέλο (σημείωση :είχε αποσυρθεί στο Παρίσι μετά την ήττα του στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920),

β. να αναθέσει τη διοίκηση του στρατού «εις τους εκδιωχθέντας αξιωματικούς της Εθνικής Αμύνης (σημείωση: ήταν βενιζελικοί αξιωματικοί που είχαν απομακρυνθεί από το στράτευμα ύστερα από την επικράτηση των φιλοβασιλικών στις εκλογές του 1920), οι οποίοι γνωρίζουν πώς ανασυντάσσεται κατεστραμμένος στρατός και οδηγείται εις την νίκην» και

γ. να εκδιώξει τον ύπατο αρμοστή (= τον πολιτικό διοικητή της Σμύρνης) Α. Στεργιάδη και τον αρχιστράτηγο Χατζανέστη. Φυσικά, δεν πήρε απάντηση.

Λίγες μέρες αργότερα (την 25η Αυγούστου 1922) έγραψε γράμμα προς τον Ε. Βενιζέλο και το έδωσε στον κυβερνήτη του αντιτορπιλικού «Λήμνος», για να φροντίσει να σταλεί γρήγορα στο Παρίσι. Μεταξύ άλλων του έγραφε: «Αγαπητέ φίλε και αδελφέ κ. Ελευθέριε Βενιζέλε. Επέστη η μεγάλη στιγμή της μεγάλης εκ μέρους Σας χειρονομίας. Ο Ελληνισμός της Μ. Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος, αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην, από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάση και το σώση. Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής, βεβαίως, αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί Σας εχθροί, πλην και Υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος διά δύο πράξεις σας. Πρώτον, διότι αποστείλατε εις Μικράν Ασίαν ως Ύπατον Αρμοστήν ένα παράφρονα και εγωιστήν, καταφρονούντα και υβρίζοντα και δέροντα και εξορίζοντα και φυλακίζοντα όλα τα υγιή και σώφρονα στοιχεία του τόπου[…]. Και δεύτερον, διότι πριν αποπερατώσητε το έργον Σας είχατε την ατυχή και ένοχον έμπνευσιν να διατάξητε εκλογάς […]» (Φάνης Κλεάνθης «Έτσι χάσαμε τη Μικρασία», σ. 158 και Χρ. Σολωμονίδης «Ο Σμύρνης Χρυσόστομος», 2 (1971), σ.σ. 116 – 118).

Ο Χρυσόστομος, βλέποντας τη δυσμενή στάση των Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας και Ιταλίας) απέναντι στην Ελλάδα  και την καταπόνηση και φθορά του ελληνικού στρατού, πρωτοστάτησε στην ίδρυση της «Μικρασιατικής Άμυνας» με σκοπό την αυτοοργάνωση των Μικρασιατών Ελλήνων, ώστε να αντιμετωπίσουν  – στο μέτρο του δυνατού – τους Τούρκους σε περίπτωση κατάρρευσης του μετώπου (εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, φύλλο της 24ης Νοεμβρίου 1929).

Τελικά οι προβλέψεις του Χρυσόστομου για την επικείμενη καταστροφή του ελληνισμού της Ιωνίας αποδείχτηκαν σωστές. Οι δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ αντεπιτέθηκαν στα μέσα Αυγούστου του 1922. Το ελληνικό μέτωπο διασπάστηκε και άρχισε η υποχώρηση του στρατού που μεταβλήθηκε σε άτακτη φυγή προς την Προποντίδα και προς τις δυτικές ακτές. Την 27η Αυγούστου 1922 οι Τούρκοι έμπαιναν στη Σμύρνη. Την προηγούμενη μέρα είχαν φύγει με αγγλικό πλοίο ο ύπατος αρμοστής Α. Στεργιάδης και άλλοι αξιωματούχοι. Ο μόνος που είχε μείνει στη θέση του, για να προστατεύσει τον άμαχο πληθυσμό από τις τουρκικές θηριωδίες, ήταν ο Χρυσόστομος. Αξίζει να αναφερθούν τρία ιστορικά γεγονότα, τα οποία δείχνουν τη μεγαλοσύνη του ιεράρχη:

  1. Ο καθολικός επίσκοπος Σμύρνης του είχε εξασφαλίσει θέση σε πλοίο και τον εξόρκιζε να φύγει για να σωθεί. Ο Χρυσόστομος αρνήθηκε λέγοντας: «Παράδοσις του Ελληνικού Κλήρου αλλά και υποχρέωσις του καλού ποιμένος είναι να παραμένη με το ποίμνιόν του».
  2. Σύμφωνα με όσα είπε στη συνεδρίαση της γαλλικής Βουλής τη 14η  Οκτωβρίου 1922  ο βουλευτής Παρισίων πάστορας Εδουάρδος Σουλιέ: «Το απόγευμα της 27ης Αυγούστου 1922 το γαλλικόν προξενείον της Σμύρνης ειδοποιήθη ότι ο Έλλην μητροπολίτης διέτρεχε κίνδυνον και ότι θα έπρεπε να σταλή άγημα ναυτών να τον προστατεύση. Πράγματι, ο πρόξενος Γκραγιέ έστειλε αμέσως άγημα και ο επικεφαλής του επρότεινεν εις τον Χρυσόστομον να τον οδηγήση εις την εκκλησίαν του SACRE COEUR ή εις το γαλλικόν προξενείον. Με ωραιότητα ψυχής ηρνήθη να δεχθή το προσφερθέν καταφύγιον, λέγων ότι το καθήκον του ήτο να μείνη μαζί με το ποίμνιόν του» (εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, φύλλο της 26ης Ιουλίου 1962).
  3. Ο Μητροπολίτης γνώριζε την τύχη του, δεδομένου ότι κατά τη διάρκεια του Μικρασιατικού πολέμου είχε καταδικαστεί ερήμην σε θάνατο από το στρατοδικείο της Άγκυρας (ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ, φύλλο της 2ας Σεπτεμβρίου 1922).

Το απόγευμα της 27ης Αυγούστου 1922 ο Χρυσόστομος συνελήφθη από τους Τούρκους και οδηγήθηκε στο Διοικητήριο. «Όλος ο προ του Διοικητηρίου χώρος», έγραψε ο Μ. Ροδάς στο έργο του «Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία», «είχε πλημμυρίσει από τον τουρκικό λαό. Είχε ειδοποιηθεί, φαίνεται, ότι θα φέρουν τον Δεσπότη και ανέμενε. Στην πόρτα και στις σκάλες τον παρέλαβαν αξιωματικοί και τον οδήγησαν στο γραφείο του Νουρεντίν. (Σημείωση: ήταν ο στρατιωτικός διοικητής Σμύρνης). Εκεί προ ολίγων ημερών καθόταν ο Χατζηανέστης. Ήταν μια στιγμή δραματική. Οι δύο αντίπαλοι ανταμώθηκαν ξανά. Με πόσο όμως διαφορετικές συνθήκες τώρα! Ο Νουρεντίν στάθηκε σιωπηλός για λίγες στιγμές απέναντι του Δεσπότη και έπειτα έβγαλε από το συρτάρι του γραμμένο ένα μεγάλο φάκελο. Ήταν ο φάκελος «Χρυσοστόμου». Άνοιξε τις ελληνικές εφημερίδες και του έδειξε τους λόγους που είχε εκφωνήσει κατά διαστήματα υπέρ της Ελλάδος και του ελληνικού στρατού. Κι ερώτησε: «Είναι δικοί σου αυτοί οι λόγοι;» – «Ναι», απάντησε ο Δεσπότης με αξιοπρέπεια ανθρώπου που γνώριζε τι σήμαιναν τα ερωτήματα του Τούρκου στρατηγού» (Δ. Κόκκινος, Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος, τόμος 2, σ. 1328).

Ο Νουρεντίν παρέδωσε τον Χρυσόστομο στον τουρκικό όχλο, ο οποίος τον θανάτωσε με απάνθρωπο τρόπο.   

Χρυσόστομος Σμύρνης

Χρυσόστομος Σμύρνης

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s