Η στέγαση των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική καταστροφή (1ο μέρος)

Α. Εισαγωγικά στοιχεία

Από το φθινόπωρο του 1922 το βασικό πρόβλημα που έπρεπε να αντιμετωπίσει η ελληνική πολιτεία ήταν αυτό της αποκατάστασης χιλιάδων προσφύγων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη. Για τον ακριβή αριθμό τους έγιναν πολλές συζητήσεις. Σύμφωνα με τον Αμερικανό φιλάνθρωπο και πρώτο πρόεδρο της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων Ε. Μοργκεντάου οι πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική καταστροφή ανέρχονταν σε 1.360.000. Τον αριθμό αυτό τον υποβίβασε σε 1.000.000 ο Αμερικανός ταγματάρχης Δάβιτσον, ο οποίος ως μέλος του αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού και ως ακόλουθος της Νήαρ Ηστ διέτρεξε ολόκληρη τη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη προσφέροντας τις υπηρεσίες του στους προσφυγικούς πληθυσμούς. Τις εκτιμήσεις του τις περιέλαβε σε έκθεση την οποία υπέβαλε το 1923 στη διάσκεψη της Γενεύης προσθέτοντας ότι από το ένα εκατομμύριο των προσφύγων περίπου 150.000 πέθαναν από την πείνα και τις αρρώστιες κατά το χειμώνα του 1922 και ως το καλοκαίρι του 1923 (εφημερίδα ΣΚΡΙΠ, φύλλο της 11ης Σεπτεμβρίου 1924).

Πρώτο μέλημα του ελληνικού κράτους ήταν η προσωρινή στέγαση των προσφύγων. Το έργο αυτό το επωμίστηκε το υπουργείο Περιθάλψεως. Το Νοέμβριο του 1922 ιδρύθηκε το «Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων», το οποίο μερίμνησε για την  κατασκευή ξύλινων παραπηγμάτων. Πλήθος ξεπρόβαλαν οι αυτοσχέδιες κατασκευές (καλύβες, παράγκες, σκηνές) που χρησίμευαν ως προσωρινά καταλύματα. Γενικά, όπου υπήρχε διαθέσιμος στεγασμένος χώρος εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες, όπως σε σχολεία, σε άδειους στρατώνες, σε δημόσια κτίρια, σε αποθήκες, σε υπόγεια κ.λπ. Ακόμα επιτάχθηκαν τα άδεια σπίτια σ’ όλη την επικράτεια. Μάλιστα υπήρξαν περιπτώσεις όπου πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε κατοικούμενα σπίτια, στα οποία υπήρχε επάρκεια χώρου.

Μετά την υπογραφή της Σύμβασης της Λωζάννης για την ανταλλαγή των πληθυσμών (30 Ιανουαρίου 1923) φάνηκε ότι οι πρόσφυγες δεν θα μπορούσαν πλέον να γυρίσουν στις εστίες τους. Γι’ αυτό έπρεπε να στεγαστούν μόνιμα. Όμως η οικονομική δυσπραγία της Ελλάδας, το έκρυθμο πολιτικό κλίμα και ο μεγάλος αριθμός των προσφύγων καθιστούσαν φανερό ότι οι ελληνικές κυβερνήσεις αδυνατούσαν να αντιμετωπίσουν μόνες τους το προσφυγικό πρόβλημα. Γι’ αυτό ζητήθηκε η συνδρομή της Κοινωνίας των Εθνών, με υπόδειξη της οποίας υπογράφηκε το πρωτόκολλο της Γενεύης (29 Σεπτεμβρίου 1923) που καθόριζε την ίδρυση της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων. Ήταν ένας αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση. Βασική αποστολή του ήταν η οριστική στέγαση των προσφύγων και δευτερευόντως η παραγωγική τους απασχόληση. (Φ.Ε.Κ. 289/13 – 10 – 1923). Τελικά η Ε.Α.Π. ιδρύθηκε το Νοέμβριο του 1923 και άσκησε το έργο της ως τα τέλη του 1930. Σύμφωνα με την ιδρυτική σύμβαση το κεντρικό συμβούλιο της Ε.Α.Π. αποτελείτο από τέσσερα μέλη: πρόεδρο Αμερικανό, αντιπρόεδρο Ευρωπαίο και δύο Έλληνες. Πρώτος πρόεδρος διορίστηκε ο διπλωμάτης Ερρίκος Μοργκεντάου (και ακολούθως ο Howland  και ο Eddy, εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 10ης Νοεμβρίου 1928).

Το ελληνικό κράτος, για να βοηθήσει την Ε.Α.Π., της χορήγησε:

  1. Εκατομμύρια στρέμματα προερχόμενα:

α. από τις ιδιοκτησίες των Μουσουλμάνων ανταλλάξιμων και των Βούλγαρων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα,

β. από κτήματα του Δημοσίου,

γ. από κτήματα που απαλλοτριώθηκαν με την αγροτική μεταρρύθμιση κατά την περίοδο 1917 και εξής,

δ. από μοναστηριακή γη.

2.   Μεγάλα χρηματικά ποσά από δύο εξωτερικά δάνεια που συνήψε το 1924 και το 1928.     (Το πρώτο ήταν ύψους 10.000.000 αγγλικών λιρών, εφημερίδα ΣΚΡΙΠ, φύλλο της 20ης Ιουνίου 1924).

3. Οικόπεδα μέσα ή γύρω από τις πόλεις για να χτιστούν αστικοί συνοικισμοί.

4. Το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό ορισμένων υπουργείων.

Ακόμα η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων είχε τη δυνατότητα να προβαίνει σε απαλλοτριώσεις εκτάσεων, αν αυτό το έκρινε αναγκαίο, για την επέκταση των αστικών συνοικισμών. Για παράδειγμα στο Βύρωνα, κοντά στο εργοστάσιο Μαλτσινιώτη, το 1928 προχώρησε σε απαλλοτρίωση έκτασης που ανήκε σε διάφορους μικροϊδιοκτήτες, γεγονός που όξυνε τις αντιθέσεις μεταξύ γηγενών και προσφύγων (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 21ης Ιουλίου 1928).

Τέλος είχε αναλάβει  να αξιοποιήσει τις ιδιοκτησίες των Μουσουλμάνων ανταλλάξιμων. Ένα μέρος αυτών το διέθεσε για την αποκατάσταση των προσφύγων. Τις υπόλοιπες ,που δεν είχαν παραχωρηθεί σε πρόσφυγες, τις μεταβίβασε στις 3 Δεκεμβρίου 1925 στην Εθνική Τράπεζα Ελλάδος, ώστε από τη διαχείριση και την εκποίησή τους να προκύψουν έσοδα για τα προσφυγικά στεγαστικά προγράμματα (Μ. Δρίτσα, Τα ιστορικά. «Εθνική Τράπεζα και πρόσφυγες», 1985, σ.σ.313 – 326).

Β. Μέθοδοι που υιοθετήθηκαν για τη στέγαση των προσφύγων

Η Ε.Α.Π. και δευτερευόντως το ελληνικό Δημόσιο υιοθέτησαν τέσσερις μεθόδους για την κατασκευή των προσφυγικών κατοικιών:

  1. Την αυτεπιστασία. Σ’ όσους πρόσφυγες είχαν γνώσεις οικοδομικής χορηγούνταν τα απαραίτητα υλικά και έτσι έχτιζαν μόνοι τους το σπίτι τους.
  2. Τη χορήγηση άτοκων δανείων σε προσφυγικές οικογένειες για τη στέγασή τους.
  3. Την τοποθέτηση προκατασκευασμένων παραπηγμάτων. Την 6η Νοεμβρίου 1924 αποφασίστηκε η προμήθεια από τη Γερμανία ξύλινων οικιών έναντι του οφειλόμενου προς την Ελλάδα χρηματικού ποσού από τις επανορθώσεις του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου (εφημερίδα ΣΚΡΙΠ, φύλλο της 7ης Νοεμβρίου 1924). Ύστερα από μειοδοτικό διαγωνισμό ανατέθηκε η κατασκευή τους στη γερμανική εταιρεία DHTG. Απεστάλησαν στη Γερμανία εκπρόσωποι της ελληνικής κυβέρνησης, παρέλαβαν τους οικίσκους, αλλά γρήγορα διαπιστώθηκε ότι ήταν προβληματικοί, αν και πανάκριβοι. (Για το σκάνδαλο αυτό θα αναφερθώ στη συνέχεια.)
  4. Την εργολαβία. Με μειοδοτικό διαγωνισμό ανατίθετο σε εργολάβους να χτίσουν τα σπίτια ενός συνοικισμού. Αυτοί, για να ελαχιστοποιήσουν το κόστος κατασκευής, χρησιμοποιούσαν κατά το πλείστον υλικά κακής ποιότητας, ενώ δεν έκαναν έργα υποδομής (δίκτυα ύδρευσης, αποχέτευσης, οδικό δίκτυο, χώρους πράσινου κ. ά.).

Είναι χαρακτηριστικό ένα δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ (φύλλο της 23ης Δεκεμβρίου 1928):

     « Ο συνοικισμός της Νέας Κοκκινιάς κατοικείται σήμερον από πεντήκοντα δύο χιλιάδας κατοίκων, εκ των οποίων αι τριάκοντα δύο κατοικούν εις τον λιθόκτιστον – αλλά ετοιμόρροπον πάντοτε – συνοικισμόν της Ε.Α.Π.. Αι λοιπαί είκοσι χιλιάδες κατοικούν εις τον πλινθόκτιστον κρατικόν συνοικισμόν και σε διάφορες παράγκες.

    Η Ε.Α.Π., ανεγείρουσα τον συνοικισμόν, δεν έλαβεν υπ’ όψιν της τας αγοραστικάς ανάγκας εκείνων οι οποίοι επρόκειτο να κατοικήσουν και έτσι εις έναν συνοικισμόν κατοικούμενον από 52.000 κατοίκων όχι μόνον δεν έκτισεν αγοράν, αλλ’ ούτε ένα καν κατάστημα.

     Κι όμως η Κοκκινιά αριθμεί σήμερον 3.600 καταστηματάρχας και επαγγελματίας, οι οποίοι στεγάζονται φυσικά εντός καταστημάτων. Αυτά τα εδημιούργησεν η ανάγκη και το εμπορικόν δαιμόνιον του Έλληνος. Οι πρόσφυγες επαγγελματίαι παντός είδους, παντοπώλαι και μικρέμποροι, μικροτεχνίται και μεταπράται, μετέτρεψαν τας ισογείους κατοικίας των – ένα δωμάτιον και κουζίνα – εις καταστήματα. Εκράτησαν δηλαδή την κουζίνα, ένα μακρόστενον πράγμα εις το οποίον εστεγάσθη η οικογένειά των, και το δωμάτιον, διαστάσεων 4 Χ4, το έκαναν κατάστημα. Όσοι όμως δεν είχον ισογείους κατοικίας; Αυτοί κατέφυγον εις διαφόρους γηγενείς και ενοικίασαν οικόπεδα, επί των οποίων ανήγειραν διάφορα ξύλινα παραπήγματα. Αυτοί είναι οι ολιγώτεροι και οι σχετικώς περισσότερον εύποροι, οι οποίοι είχον τα μέσα να κατασκευάσουν το παράπηγμά των. Οι άλλοι όμως, οι περισσότεροι, έχουν μεν ένα καταστηματάκι, δεν έχουν όμως σπίτι […]».

     Και ενώ οι προσφυγικοί συνοικισμοί παρουσίαζαν άπειρες ελλείψεις, διάφοροι «υπεύθυνοι» για τα στεγαστικά προγράμματα με συνεντεύξεις τους σε εφημερίδες επαίρονταν τόσο για την ταχύτητα με την οποία υλοποιούνταν όσο και για την «καλή» ποιότητα των κατασκευαζόμενων έργων και τη μέριμνα του κράτους για τη χρηματοδότησή τους. Ενδεικτικό είναι ένα δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ ( φύλλο της 17ης Απριλίου 1926) με αφορμή την ανέγερση του συνοικισμού της Νέας Φιλαδέλφειας:

« Εις την Ανωτάτην Διεύθυνσιν Προσφύγων παρεχωρήθη υπό του υπουργείου των Οικονομικών ποσόν 5 εκατομμυρίων διά την συνέχισιν των εργασιών του παρά τον Ποδονίφτην συνοικισμού «Νέα Φιλαδέλφεια».

      Τα οικήματα του νέου συνοικισμού θα έχουν περατωθεί τελείως εντός έξι μηνών, θα παραδοθούν δε τότε εις την υπηρεσίαν του υπουργείου προς διανομήν εις τους πρόσφυγας. Εν τω μεταξύ υπό του μηχανικού κ. Κορυζή μελετώνται τα σχέδια υδρεύσεως και αποχετεύσεως του συνοικισμού. Πιστεύεται όσον ούπω να προκηρυχθή δημοπρασία διά την εκτέλεσιν και των έργων τούτων, ίνα συγχρονισθή η αποπεράτωσίς των με την αποπεράτωσιν του όλου συνοικισμού. Ο νέος συνοικισμός θα έχη όψιν μικράς ευρωπαϊκής πόλεως με θαυμασίαν ρυμοτομίαν, πλατείας και κήπους. 

     Υπό της Ανωτάτης Διευθύνσεως Προσφύγων ωρίσθη εις 200 εκατομμύρια το δαπανητέον κατά το οικονομικόν έτος 1926 – 1927 ποσόν διά τας προσφυγικάς αστικάς εγκαταστάσεις […]».

 

 

 Συνεχίζεται

 

Διευκρίνιση: λόγω της ευρύτητάς του θα αναπτύξω το θέμα της στέγασης των προσφύγων σε τέσσερα συνεχόμενα post εξετάζοντας διάφορες πτυχές του ζητήματος. 

Ο προσφυγικός καταυλισμός της Κοκκινιάς το 1929.

Ο προσφυγικός καταυλισμός της Κοκκινιάς το 1929.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s