Οι καταστροφές και οι λεηλασίες των ελληνικών αρχαιολογικών θησαυρών κατά την περίοδο της Κατοχής (μέρος πρώτο)

Σε ειδικό τόμο που εκδόθηκε το 1946 από το υπουργείο Παιδείας με τίτλο «Ζημίαι των αρχαιοτήτων εκ του πολέμου και των στρατευμάτων κατοχής» καταγράφηκαν αναλυτικά οι κλοπές ελληνικών αρχαιολογικών θησαυρών από μουσεία, οι λαθραίες ανασκαφές που έγιναν από Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους αρχαιολόγους και οι καταστροφές μνημείων από τα κατοχικά στρατεύματα.

  1. Από τους Γερμανούς

Το θέμα αυτό το ανέδειξε πρόσφατα η εφημερίδα Real news. Γι’ αυτό θα αναφερθώ σε  περιπτώσεις που δεν είναι πολύ γνωστές· δείχνουν όμως τη στάση των γερμανικών στρατευμάτων απέναντι στα αρχαιοελληνικά και τα βυζαντινά μνημεία.

•  Σε μονόστηλο της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ (φύλλο της 11ης Μαρτίου 1945) δημοσιεύτηκε  έκθεση του εφόρου αρχαιοτήτων Βόλου προς το υπουργείο Παιδείας: «υπό των στρατευμάτων κατοχής εκλάπησαν από του μουσείου Νέας Αγχιάλου λίθινα αγαλμάτια τράγων. Επίσης εθραύσθησαν κεφαλαί λεόντων εκ των κιονόκρανων της εκεί ευρισκομένης Βασιλικής (:αρχαίου Βυζαντινού ναού) και κατεστράφησαν τα ψηφιδωτά του δαπέδου. Ζημίας επίσης υπέστη το κτίριον του μουσείου Βόλου εκ των ανατινάξεων των πυριτιδαποθηκών υπό των Γερμανών. Τέλος εβλήθη ο πύργος εις τον οποίον ηυρέθησαν αι περίφημοι στήλαι των Παγασών. Τούτον οι Γερμανοί μετεχειρίζοντο ως στόχον εις ασκήσεις πυροβολικού».

• Σε άλλες περιπτώσεις οι κατακτητές έβλεπαν τις ελληνικές αρχαιότητες ως «ενθύμια» και τις ιδιοποιούνταν. Για παράδειγμα, όταν το 1942 η ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία διαμαρτυρήθηκε για κλοπή που έγινε στο μουσείο Ελευσίνας από Γερμανούς στρατιώτες, η γερμανική υπηρεσία προστασίας καλλιτεχνημάτων απάντησε: « Η προκειμένη περίπτωσις δέον να μη θεωρηθή ως κλοπή, δι’ ης θα επλούτιζον οι δράσται. Τούτο συνάγεται εκ του γεγονότος ότι πρόκειται περί μορφωμένων ανθρώπων, οίτινες έχουν ενδιαφέροντα διά την ελληνικήν αρχαιότητα. Θα είχον προφανώς την πρόθεσιν να αποκτήσουν διά του τρόπου τούτου ένα ενθύμιον».

•«Ενθύμια», επίσης, φαίνεται ότι ήθελε να αποκομίσει από την Ελλάδα και ο Γερμανός αρχαιολόγος G. Welter που διεξήγαγε ανασκαφές στην Αίγινα και εξαφάνισε τα ευρήματα. Το παράδειγμα του αρχαιολόγου ακολουθούσαν και πολλοί στρατιωτικοί, οι οποίοι, όταν έβρισκαν κατά την κατασκευή οχυρωματικών έργων διάφορα αντικείμενα αρχαιολογικης αξίας, τα εξαφάνιζαν. Μεγαλύτερος «λάτρης» της ελληνικής αρχαιότητας ήταν ο στρατηγός των αλεξιπτωτιστών στην Κρήτη Ι. Ringel, ο οποίος πήρε από την Κνωσό τρία τουλάχιστον κιβώτια με αρχαιολογικούς θησαυρούς και μερικά γλυπτά από τη Γόρτυνα (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 3ης Οκτωβρίου 1948)

           2.       Από τους Βούλγαρους

     Αμέσως μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τα γερμανικά στρατεύματα τον Απρίλιο του 1941 οι Βούλγαροι, σύμμαχοι των Γερμανών, έθεσαν υπό τον πλήρη έλεγχό τους την Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη. Στην προσπάθειά τους να αφελληνίσουν τους πληθυσμούς των περιοχών αυτών αντικατέστησαν τους Έλληνες ιερείς με «εξαρχικούς» (= Βούλγαρους) και επιδόθηκαν στην καταστροφή και τη λεηλασία πολιτιστικών μνημείων.

Μετά τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου οι εκπρόσωποι των νικητών συνήλθαν στο Παρίσι, για να καθορίσουν τις πολεμικές επανορθώσεις που έπρεπε να καταβάλουν οι νικημένοι. Τότε (Σεπτέμβριος του 1946) η ελληνική αντιπροσωπεία κατέθεσε στη Διάσκεψη έναν κατάλογο με τις καταστροφές που είχαν προκαλέσει στη Μακεδονία και στη Θράκη τα βουλγαρικά στρατεύματα κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Απόσπασμα του καταλόγου αυτού δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ (φύλλο της 27ης Σεπτεμβρίου 1946).

• Στις Σέρρες ο Βούλγαρος ιερέας Μεθόδιος Τοντόρτσεφ, ενεργώντας κατ’ εντολή του Βούλγαρου επισκόπου Νευροκοπίου Βόριδος, άρπαξε από τον καθεδρικό ναό της πόλης τον Οκτώβριο του 1941 μια παλιά μαρμάρινη εικόνα της Παναγίας που έφερε την επιγραφή «Πονολύτρια». Λίγους μήνες αργότερα (τον Αύγουστο του 1942) έγινε λεηλασία της μονής του Προδρόμου Σερρών, οργανωμένη από τις βουλγαρικές αρχές κατοχής και ιεράρχες της βουλγαρικής εκκλησίας. Τριάντα αρχαίες βυζαντινές ανάγλυφες εικόνες μεγάλης αξίας αφαιρέθηκαν από το μοναστήρι, όπως αυτές που εικόνιζαν την Παναγία, τον Άγιο Γρηγόριο, τους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο, τον Άγιο Αθανάσιο, τον Άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο, την Αποκαθήλωση, τον Αποκεφαλισμό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου κι άλλες. «Τα γεγονότα είναι αναμφισβήτητα» αναφερόταν στην ελληνική έκθεση που υποβλήθηκε στη Διάσκεψη των Παρισίων. «Επέφεραν βαρυτάτας ζημίας εις τους αρχαιολογικούς θησαυρούς των Βορείων επαρχιών της Ελλάδος, αι οποίαι είχαν υποφέρει ήδη πάρα πολύ από την  Βουλγαρικήν κατοχήν του 1913 και από το 1915 έως το 1918».

• Εκτός από τις Σέρρες λεηλατήθηκε και το μουσείο της Θάσου. Πολυάριθμα χάλκινα νομίσματα και κεφαλές αγαλμάτων αρχαίων ελληνικών θεοτήτων εξαφανίστηκαν. Μεταξύ των αντικειμένων που εκλάπησαν από το μουσείο και απεστάλησαν στη Βουλγαρία ήταν και το βάθρο του αγάλματος του κατερχόμενου Δία με τη σχετική επιγραφή. Εκτός από τις αρχαιοελληνικές αρχαιότητες οι Βούλγαροι κατέστρεψαν και τη θαυμάσια βασιλική του νησιού. Η ευθύνη για τις καταστροφές αυτές βάραινε τον αρχαιολόγο Θεόδωρο Γερασίμωφ.

• Στη Σαμοθράκη οι Βούλγαροι χρησιμοποίησαν υλικά του ανακτόρου της Αρσινόης, για να χτίσουν κατοικίες. Ακόμα ανακάλυψαν μια πολύτιμη αρχαιολογική συλλογή που είχε κατατεθεί για φύλαξη στο σπίτι του Ν. Μπαβάλου και την λεηλάτησαν.

•Στην Έδεσσα απέσπασαν από τοίχο ένα ανάγλυφο που παρίστανε Θράκα ιππέα.

• Στα Νέα Μουδανιά κατέσκαψαν αρχαίους τάφους και πήραν διάφορα κτερίσματα, μεταξύ των οποίων και ένα βαρύτιμο χρυσό στεφάνι.

• Στην περιοχή της ακρόπολης της αρχαίας Αμφιπόλεως κατέστρεψαν τα βυζαντινά μνημεία, ενώ στους Φιλίππους τους κίονες της εκεί ευρισκόμενης βασιλικής καθώς και τα μωσαϊκά των ρωμαϊκών λουτρών.

•Επιπρόσθετα, βάσει στοιχείων που έδωσε στη δημοσιότητα το 1948 ο διευθυντής της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Κεραμόπουλος και δημοσιεύτηκαν στον τύπο (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 3ης Οκτωβρίου 1948), οι Βούλγαροι κατά την περίοδο της Κατοχής άρπαξαν τις αρχαιολογικές συλλογές της Μαρώνειας και της Κομοτηνής και, αφού λεηλάτησαν το μουσείο της Καβάλας, έριξαν πολλές αρχαιότητες στη θάλασσα.

Για τις φθορές που προκάλεσαν στους ελληνικούς αρχαιολογικούς θησαυρούς οι βόρειοι γείτονές μας δεν πλήρωσαν τίποτε. Εκμεταλλευόμενοι τόσο την απραξία των ελληνικών μεταπολεμικών κυβερνήσεων όσο και το ψυχροπολεμικό κλίμα που επικράτησε μετά το 1947 αρνήθηκαν να καταβάλουν πολεμικές αποζημιώσεις. Και να σκεφθεί κανείς ότι το αίτημα για αποζημίωση της Ελλάδας έχει αναγνωριστεί από διεθνή συνθήκη. Συγκεκριμένα κατά τη συνεδρίαση της Οικονομικής Επιτροπής στο Παρίσι τη 2α Οκτωβρίου 1946 έγινε αποδεκτή παμψηφεί ελληνική πρόταση «όπως η Βουλγαρία επιστρέψει ή αντικαταστήσει όλους τους καλλιτεχνικούς θησαυρούς που αφαίρεσε από τα καταληφθέντα ελληνικά εδάφη» (εφημερίδα ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, φύλλο της 3ης Οκτωβρίου 1946). 

Φωτογραφία αγαλμάτων του Εθνικού αρχαιολογικού μουσείου πριν τον "ενταφιασμό" τους προκειμένου να σωθούν από τους κατακτητές

Φωτογραφία αγαλμάτων του Εθνικού αρχαιολογικού μουσείου πριν τον “ενταφιασμό” τους, προκειμένου να σωθούν από τους κατακτητές

(συνεχίζεται)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s